Topinambur (słonecznik bulwiasty)

1
568

Topinambur czyli słonecznik bulwiasty to roślina należąca do rodziny astrowatych. Inne nazwy tej rośliny to karczoch jerozolimski lub ziemna gruszka. Jej bulwy są jadalne, przez co topinambur jest rośliną chętnie używaną w kuchni. Popularność topinamburu wzrosła zwłaszcza w ostatnich latach, ponieważ jego potencjał został dostrzeżony przez naukowców, którzy coraz chętniej przeprowadzają badania nad właściwościami tej rośliny.  Topinambur naturalnie rośnie w Ameryce Północnej, ale obecnie jego zasięg jest znacznie szerszy. Dziko rosnącego można go spotkać w Kanadzie, Europie, Ameryce Południowej oraz Środkowej, w Nowej Zelandii, w Chinach, Iranie oraz Japonii.

Jak wygląda i jak smakuje topinambur?

Topinambur składa się z:

  • części podziemnej, w skład której wchodzą korzenie oraz rozłogi, których długość przekracza 1 metr. Na końcach rozłóg powstają bulw o kształcie elipsy lub gruszkowatym. Jeden topinambur może zawierać nawet kilkadziesiąt bulw o różnych rozmiarach. Bulwy wewnątrz mają żółty lub białawy kolor z czerwonymi lub niebieskimi nalotami o kruchej strukturze.
  • Łodygi, o wysokości najczęściej 1-2 metrów. Łodyga jest owłosiona, a włoski mają różną długość i białawy kolor.
  • liści, o jajowatym lub lancetowatym kształcie ostro zakończonym na końcu. Liście również są owłosione, a od spodu pokryte gruczołkami,
  • kwiatów, o żółtej barwie, które zebrane są w koszyczki.
  • Owoców, o długości sięgającej do 7 mm.
kwiaty topinamburu
Kwiaty topinamburu są dość duże, żółte i charakterystyczne dla rodziny astrowatych.

Topinambur kwitnie podczas ciepłego i długiego lata, kiedy dnie są długie, a rozmnaża się w wyniku przenoszenia owoców przez ptaki oraz wodę, a także z bulw pędowych. W wyniku mrozów liście zasychają, a pędy nadziemne zamierają, ale jego bulwy, z powodu zawartości inuliny, dobrze znoszą mróz (nawet do -30 °C).

Topinambur jest rośliną jadalną, która była już spożywana przez Indian. Początkowo słonecznik bulwiasty uprawiany był jako warzywo ogrodowe, a dopiero później skala upraw rozszerzyła się, a topinambur trafił na pola uprawne, aż nie został wyparty przez popularnego do dzisiaj ziemniaka. Charakterystyczną cechą topinamburu jest jego wyjątkowy smak, który przypomina orzechy brazylijskie oraz karczocha. Jest on lekko słodki z orzechową nutą. Topinambur posiada również cenne właściwości zdrowotne, przede wszystkim z uwagi na zawartość inuliny, która może być spożywana przez diabetyków.

Zastosowanie topinamburu

Nazwa topinamburu wywodzi się z plemienia Indian zamieszkujących tereny Ameryki Południowej – Tupinamba. Topinambur oprócz tego, że jest rośliną, którą uprawia się w celach jadalnych ma również inne zastosowanie tkj.:

  • lecznicze – topinambur szczególnie jest zalecany diabetykom, a także osobom, które przeszły chemioterapię, cierpią na otyłość, reumatyzm czy mają choroby układu krążenia. Wszystko to za sprawą cennej inuliny, pektyn oraz błonnika, które pozytywnie działają na organizm. Dzięki zawartości tych składników pobudzany jest proces trawienia, organizm oczyszczany z toksyn i innych szkodliwych związków. Dodatkowo słonecznik bulwiasty zapobiega zaparciom i chroni przed zapaleniem dróg moczowych.
  • pastewne – słonecznik bulwiasty jest pożywieniem dla bydła, owiec oraz świń, które spożywają zarówno bulwy rośliny jak i jej zielone pędy. Roślina ta zawiera cenne substancje dla zwierząt tkj. białko, tłuszcze, fosfor, wapń, potas. Bulwy topinamburu są przysmakiem dla dzików.
  • przemysłowe – z bulw topinamburu produkuje się alkohol, który wykorzystywany jest jako paliwo.
  • ozdobne – topinambur posiada żółte kwiatostany, które często są ozdobą ogródków. Roślina ta dość szybko rośnie, więc można również stosować ją jako element ogrodzeniowy i osłonowy (np. od wiatru).
Bulwy topinamburu najlepiej wykopać jesienią przed pierwszymi mrozami.

Właściwości zdrowotne topinamburu

Topinambur posiada wiele właściwości leczniczych, do których zalicza się m.in.:

  1. Regulacja funkcjonowania układu pokarmowego

Spożywanie topinamburu poprawia perystaltykę jelit z uwagi na zawartość cennej inuliny. Dodatkowo składnik ten jest pożywieniem dla mikroflory bakteryjnej oraz eliminuje bakterie chorobotwórcze, co w efekcie poprawia proces trawienia, zapobiegając zaparciom, biegunkom, a także zapaleniu jelita grubego. Właściwości te mogą zapobiec powstawaniu groźnych owrzodzeń oraz polipów, z których mógłby rozwinąć się rak. Topinambur jest źródłem żelaza, wapnia oraz magnezu, ale także wpływa na poprawę przyswajalności tych minerałów.

  1. Obniżanie poziomu cukru we krwi

Aż 17 % składu bulwy topinamburu to cenna inulina. Inulina w organizmie zamienia się we fruktozę, która jest tolerowana przez osoby chorujące na cukrzycę. Dodatkowo zawartość inuliny obniża poziom cukru we krwi u osób z cukrzycą typu 2 oraz wpływa na zmniejszenie insulinooporności.

  1. Obniżanie poziomu cholesterolu

Inulina, którą topinambur zawiera, ma również działanie przeciwmiażdżycowe, a dokładniej obniża ona poziom tzw. „złego” cholesterolu. Topinambur jest źródłem potasu, który z kolei reguluje ciśnienie tętnicze i obniża je.

  1. Oczyszczanie organizmu

Topinambur posiada właściwości oczyszczające za sprawą zawartości inuliny, błonnika oraz pektyn. Taki skład poprawia usuwanie toksyn z organizmu oczyszczając go. Dodatkowo bulwy słonecznika bulwiastego wspomagają usuwanie alkoholu znajdującego się we krwi.

  1. Wspomaganie odchudzania

Topinambur jest źródłem błonnika, którego spożywanie zalecane jest osobom otyłym oraz zmagającym się z nadwagą. Dzięki błonnikowi żołądek jest wypełniony, ponieważ pęcznieje on w żołądku, a organizm przez dłuższy czas nie odczuwa głodu. Dodatkowo zawarta w słoneczniku bulwiastym inulina ma pozytywny wpływ na procesy trawienne organizmu, a tym samym przyspiesza metabolizm.

  1. Działanie antynowotworowe

Topinambur zawiera seskwiterpeny laktynowe, których badania potwierdzają, że mają one działanie cytotoksyczne przydatne zwłaszcza w leczeniu raka sutków. Bulwy słonecznika bulwiastego zawierają także białko, któremu również przypisuje się właściwości wspomagające walkę z rakiem.

  1. Wspomaganie pracy układu nerwowego

Topinambur wspomaga funkcjonowanie układu nerwowego głównie z uwagi na zawartość magnezu oraz witamin z grupy B, a w tym szczególnie witaminy B3. Spożywanie tej rośliny zalecane jest osobom, które narażone są na stres oraz mają problemy z koncentracją psychiczną.

  1. Leczenie chorób skóry

Topinambur, a dokładniej sok powstający z jego bulw, zalecany jest osobom zmagającym się z łuszczycą, owrzodzeniami lub oparzeniami skóry. Dodatkowo pomocny jest on również w leczeniu zapalenia spojówek, hemoroidów czy chorób jelita grubego.

  1. Wzmacnianie układu odpornościowego
  2. Zwalczanie przewlekłego zmęczenia

Topinambur dla cukrzyków

Topinambur jest rośliną, która szczególnie polecana jest diabetykom. Zawiera on inulinę, czyli wielocukier – złożony z fruktozy oraz glukozy – który posiada właściwości lecznicze. Naturalnym miejscem występowania inuliny, oprócz topinamburu, są również korzenie cykorii, mniszka lekarskiego, a także bulwy karczocha, łopianu. Inulina występuje również w cebuli, porach, szparagach, czosnku oraz bananach. Inulina często jest dodawana do produktów spożywczych, pełniąc funkcję tłuszczu oraz cukru, dla którego jest zamiennikiem. Inulina ma rosnące znaczenie w dietetyce, ponieważ jest ona konkurencją dla zwykłego i niezdrowego cukru. Inulina nie jest trawiona przez ludzki przewód pokarmowy, dzięki czemu jej działanie można porównać do błonnika pokarmowego.

Do głównych właściwości inuliny należą:

  • niska kaloryczność – 100 gram inuliny to jedynie 150 kcal;
  • słodki smak;
  • właściwości żelujące;
  • właściwości zagęszczające – polepsza konsystencję, nadaje kremowe wykończenie,
  • właściwości stabilizujące;
  • jest zamiennikiem dla tłuszczu, dzięki czemu obniża kaloryczność produktów nie zmieniając przy tym właściwości produktu;
  • właściwości wspomagające odchudzanie – inulina jest niskokaloryczna i można ją stosować zamiennie zamiast tłuszczu, dzięki czemu potrawy są mniej kaloryczne, dodatkowo inulina zmniejsza apetyt i wypełnia żołądek dając uczucie sytości;
  • właściwości prebiotyczne – inulina jest prebiotykiem, co oznacza, że wpływa na prawidłowy rozwój flory bakteryjnej jelit. Dzięki inulinie zwiększa się ilość pożytecznych bakterii, które m.in. rozkładają substancje toksyczne w organizmie oczyszczając go, wpływają na wzrost odporności organizmu, biorą udział w syntezie witamin czy procesie trawiennym. Dodatkowo inulina zmniejsza aktywność mikroorganizmów chorobotwórczych w jelitach, ułatwia wypróżnianie się, zapobiegając zaparciom, zapobiega powstawaniu polipów oraz owrzodzeń, z których w przyszłości może się rozwinąć nowotwór, zmniejsza ryzyko rozwoju nowotworów prostaty oraz piersi;
  • obniżanie cholesterolu – inulina wpływa na obniżenie poziomu tzw. „złego” cholesterolu, dzięki jej zdolności do wiązania kwasów tłuszczowych występujących w jelicie. Inulina pozwala na utrzymanie prawidłowego funkcjonowania gospodarki lipidowej organizmu jest więc szczególnie zalecana osobom z chorobami układu sercowo-naczyniowego, a także z miażdżycą;
  • właściwości błonnika pokarmowego – inulina posiada właściwości błonnika, który wpływa na zmniejszenie przyswajalności cukru pochodzącego z pożywienia, a dodatkowo obniża indeks glikemiczny pokarmu;
  • wzmacnianie kości – inulina ułatwia organizmowi wchłanianie składników mineralnych pochodzących z żywności, suplementów diety czy leków, a w tym głównie: wapnia, żelazu, cynku oraz magnezu. Inulina obniża pH jelit, dzięki czemu składniki mineralne lepiej się rozpuszczają w jelicie i lepiej się wchłaniają. W konsekwencji prowadzi to do poprawy mineralizacji kości, a tym samym zmniejszeniu się ryzyka wystąpienia osteoporozy.

Głównym zastosowaniem inuliny jest:

Przemysł cukierniczy – do produkcji ciast, ciastek, lukru, ozdób do ciasta, deserów, jogurtów, lodów, czekolad, margaryny, serków

W kuchni – inulina w kuchni może być stosowana jako zamiennik dla cukru, ale również warto ją dodawać w formie zagęstnika np. do kisielu, budyniu, zup czy sosów, z uwagi na jej właściwości żelujące można ją wykorzystywać w celu przygotowywania galaretek; inulina dodatkowo również powoduje, że potrawa dłużej jest świeża i bardziej chrupiąca.

Skutki uboczne

Spożycie zbyt dużej ilości inuliny (ok. 30 g) może wywołać skutki uboczne tkj.: problemy jelitowe, a w tym wzdęcia, biegunki, gazy.

Cechy topinamburu

Gotowany topinambur jest rośliną, której kaloryczność wynosi 41 kcal na 100 gram, natomiast surowy – 73 kcal w 100 gramach. Słonecznik bulwiasty w 100 g zawiera:

  • białko – 2 g,
  • węglowodany – 17,44 g,
  • tłuszcze – 0,01 g,
  • błonnik – 1,6 g,
  • wodę – 80, 2 g.

witaminy tkj.:

  • witamina C,
  • tiamina,
  • ryboflawina,
  • niacyna,
  • witamina B6,
  • kwas foliowy,
  • witamina A,
  • witamina E,
  • witamina K,

minerały tkj.:

  • wapń,
  • żelazo,
  • magnez,
  • fosfor,
  • potas,
  • sód,

Bulwy topinamburu mogą zawierać aż do 17 % inuliny, a także skrobię, fruktozę, sacharozę oraz maltozę. Bulwy są bogatym źródłem krzemionki, witaminy B1 oraz żelaza, miedzi, magnezu i potasu. Dodatkowo zawierają aminokwasy egzogenne tkj. treonina i tryptofan. Pozostałe części słonecznika bulwiastego mogą również zawierać nienasycone kwasy tłuszczowe oraz kumarynę.

Uprawa topinamburu

Topinambur czyli słonecznik bulwiasty jest rośliną, która nie ma zbyt dużych wymagań jeśli chodzi o jej uprawę. Jest to roślina wieloletnia, ale po 2-3 latach w tym samym miejscu zdecydowanie daje mniejsze plony. Topinambur głównie jest uprawiany w klimacie umiarkowanym, ale możliwa jest również jego uprawa w innych strefach klimatycznych, w tym nawet między zwrotnikiem (mniejsze plony, ale szybszy wzrost rośliny). Słonecznik bulwiasty rośnie niemalże na każdym rodzaju gleby, ale najbardziej preferuje glebę żyzną, o umiarkowanej wilgotności (największe plony). Topinambur jest mrozo- i suszo-odporny. Rozmnażanie tej rośliny odbywa się za pomocą bulw, w całości lub tylko ich fragmentów, w sposób wegetatywny.

Zanim przystąpi się do uprawy topinamburu warto się zastanowić czy głównie zależy nam na uzyskaniu jak największej ilości bulw czy też biomasy nadziemnej. Ma to kluczowe znaczenie podczas uprawy tej rośliny. Zbyt wczesne ścięcie liści może doprowadzić do zahamowania wzrostu i rozwoju bulw, a ścięcie pędów może ograniczyć ich wzrost nawet do 60 %. Jeśli nie zdecydujemy się na ścięcie części nadziemnych rośliny i dotrwają one aż do nadejścia mrozów, to z kolei pozbawi pędy większości wartości odżywczych.

Decydując się na uprawę topinamburu warto zastosować się do kilku rad:

  1. Topinambur najlepiej jest uprawiać w wilgotnej i przepuszczalnej glebie, w słonecznym miejscu z lekkim zacienieniem.
  2. Przed zasadzeniem warto wyłożyć dół drucianą siatką, dzięki czemu łatwiejsze będzie wyjęcie całej bulwy podczas zbiorów.
  3. Jeśli chcemy zasadzić topinambury wiosną (marzec/kwiecień) należy to zrobić zaraz po ustąpieniu mrozów, a bulwy lub jej fragmenty (o wielkości nie większej niż kurze jajo) zasadzać na głębokości 5-10 cm, w rzędach co 30 cm z odstępem ok. 60-150 cm.
  4. Jeśli chcemy zasadzić topinambury jesienią bulwy lub jej fragmenty należy zasadzać na głębokości 10-15 cm, w rzędach z odstępem ok. 60-70 cm.
  5. W celu obsadzenia 1 ha pola należy przygotować od 160 do 320 kg topinamburów.
  6. Przed obsadzeniem pola należy je przekopać i nawieźć naturalny lub zielony nawóz.
  7. Glebę w czasie uprawy należy odchwaszczać oraz spulchniać, można również wzbogacać ją nawozami mineralnymi w momencie wegetacji.
  8. Jeśli rośliny stracą swoją stabilność należy je podsypać ziemią tuż u podstawy łodyg. Najlepiej jest to zrobić, gdy roślina osiągnie wysokość ok. 30 cm – wystarczające będą kopczyki na wysokość 15 cm wokół podstawy łodygi.
  9. Wzrost topinamburu można kontrolować za pomocą palików, tyczek oraz sznurka/linki, a zbyt długą roślinę skracać do wysokości ok. 1,5 metra (2/3 wysokości rośliny). Topinambur szybko rośnie i szybko się rozprzestrzenia.
  10. Jesienią, gdy zżółkną liście, warto przyciąć rośliny do wysokości ok. 8 cm, co zapobiegnie ich wywracaniu się w wyniku wiatru. Łodygi uzyskane w wyniku ścięcia można ułożyć wzdłuż rzędów, co będzie ochroną dla roślin podczas niskich temperatur.
  11. Usuwanie pączków kwiatowych może zwiększyć plony bulw.
  12. W suchych okresach należy roślinę podlewać.
  13. Zbiory topinamburów powinny się odbywać od jesieni do nadejścia mrozów lub też po ich ustąpieniu – wiosną.
  14. Bulwy topinamburu można przechowywać w glebie i wykopywać jesienią lub wiosną przy użyciu wideł ogrodowych. Najlepiej przechowywać je w wilgotnym piasku lub w torfie, w chłodnym pomieszczeniu – w takich warunkach można je przechowywać nawet do 5 miesięcy. Zdecydowanie nie należy ich trzymać w miejscu, gdzie jest suche powietrze.
  15. Bulwy można również przechowywać w lodówce do 2 tygodni po wykopaniu.

W Polsce uprawia się 2 odmiany topinamburu: Albik oraz Rubik. Albik to roślina, której bulwy mają biały kolor i kształtem przypominają maczugę. Rubik z kolei charakteryzuje się owalnymi i fioletowymi bulwami.

Topinambur w kuchni

Topinambur coraz częściej i coraz chętniej jest wykorzystywany w kuchni. Ta roślina o cennych właściwościach zdrowotnych, jest nie tylko smaczna, ale również nadaje uczucie sytości, dzięki czemu może być świetnym elementem diety. Topinambur, który wyglądem przypomina tradycyjnego ziemniaka, zawiera od niego więcej witaminy C oraz cenne minerały tkj. żelazo, fosfor, cynk, potas, krzemionkę. Wyjątkowe właściwości lecznicze topinambur zawdzięcza obecności inuliny, która może być spożywana przez diabetyków.

Zanim słonecznik bulwiasty stanie się składnikiem naszej diety warto wiedzieć, że:

  • w celach spożywczych warto używać topinamburu, którego bulwy mają jasnobrązowy kolor, bulwy fioletowe wykorzystuje się do tworzenia paszy dla zwierząt,
  • skórka bulw topinamburu zawiera najwięcej wartości odżywczych, dlatego lepiej go nie obierać, a tylko dokładnie oczyścić, również z włosków i umyć,
  • topinambur może być spożywany zarówno na surowo jak i po ugotowaniu, ale również duszone, pieczone czy smażone,
  • bulwy topinamburu można skropić sokiem z cytryny, żeby nie zrobiły się ciemne,
  • obróbka topinamburu trwająca dłużej niż 60 minut zwiększa jego słodkość.

Topinambur – gdzie go można kupić?

Topinambur można oczywiście kupić w wielu sklepach internetowych, gdzie przeciętnie za 1 kilogram tego warzywa trzeba zapłacić ok. 6 zł. Można go również dostać na niektórych targach, halach warzywno-owocowych czy na straganach, gdzie cena za 1 kg topinamburu wynosi ok. 3 zł. Topinambur jest również dostępny w wybranych delikatesach, ale cena za 1 kg tego warzywa jest kilkukrotnie wyższa niż ten kupowany on-line bądź na targach i wynosi ok. 25 zł.

Potrawy z topinamburu

  1. Topinambur w wersji kiszonej

Na początku należy dokładnie oczyścić bulwy topinamburu (można również za pomocą szczoteczki). Następnie oczyszczone bulwy należy włożyć do kamionki – po uprzednim wyparzeniu – i zalać je posoloną wodą (na 1 litr wody – 1 łyżka soli). Do słoika z bulwą i wodą dodać po 1 ząbku czosnku i 1 niewielki kawałek chrzanu. Słoiki należy przechowywać w ciepłym miejscu, tak aby topinambur mógł się ukisić.

  1. Topinambur w occie

Do przygotowania zalewy potrzebna będzie 1 szklanka octu jabłkowego, 1 szklanka gotowanej wody wraz z przyprawami np. pieprz, jarzębina, listek bobowy. Oczyszczone bulwy topinamburu należy umieścić w słoikach i zalać gorącą zalewą. Następnie należy pasteryzować (utrzymać w temperaturze od 60 do 100 stopni C) topinambur przez ok. 10 minut.

  1. Surówka z topinamburu

Dokładnie oczyszczony topinambur należy zetrzeć na tarce o grubych oczkach, dodać do niego poszatkowany seler, zmiksowane orzechy np. włoskie, 1 łyżkę octu jabłkowego (lub zamiennie soku z cytryny), odrobinę oliwy z oliwek. Sałatkę najlepiej spożywać zaraz po przygotowaniu (zanim topinambur zrobi się ciemny).

  1. Zupa z topinamburem

Do przygotowania zupy potrzebne będą: ziemniaki, seler, topinambur, suszone grzyby. Wszystkie warzywa, oprócz topinamburu, należy wrzucić do gorącego wywaru i dodać suszone grzyby. Po 10 minutach do wywaru należy dodać topinambur i gotować jeszcze przez kilka minut.

  1. Inne potrawy z topinamburem:
  • Omlet z topinamburem
  • Frytki z topinamburu
  • Chipsy z topinamburu
  • Zapiekany topinambur w serze
Drukuj

Pieczony Topinambur

Prosty przepis na przygotowania pieczonego topinambura.

Podawanie 1

Składniki

  • 1 kg topinambur
  • 2 ząbki czosnku
  • 1 łyżeczka kminku
  • 2 gałązki rozmarynu
  • 1 łyżeczka soli do smaku
  • 5 łyżeczek oliwy

Instrukcja

  1. Bulwy topinamburu trzeba oczyścić i pokroić jak ziemniaki w grube plastry.

  2. Do miski wsypujemy kawałki topinambura, gdzie mamy już roztarty czosnek, rozmaryn, sól i oliwę.

  3. Topinambur rozkładamy na blaszce która jest wyłożona papierem do pieczenia. 

  4. Pieczemy ok. 50 minut w piekarniku rozgrzanym do 180 stopni.i

 

Topinambur (słonecznik bulwiasty)
4.92 (98.33%) 24 głos

1 KOMENTARZ

  1. jako cukrzyk (cukrzuca typu 2 od 7 lat) potwierdzam – topinambur warto mieć w diecie. Szkoda tylko że stosunkowo trudno go dostać, a hodowla na balkonie odpada z racji rozmiarów rośliny. pozdrawiam

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Please enter your comment!
Please enter your name here